มันเทียน/มันเสา ประโยชน์ และสรรพคุณมันเทียน

1807

มันเทียน หรือ มันเสา เป็นมันป่า ลำต้นเป็นเถาเลื้อย หัวมันมีลักษณะทรงกลม เรียวยาว สีเหลืองอ่อนหรือสีน้ำตาล เนื้อหัวมีสีขาว เมื่อทำสุกจะเป็นแป้งเนื้อละเอียด มีรสหวานเล็กน้อย เหมาะสำหรับทำอาหาร ขนมหวาน หรือทำแป้งทำขนมต่างๆ

คำว่า มันเทียน เรียกตามลักษณะหัวที่มีลักษณะทรงกระบอกตรง เปลือกมีสีเหลืองอ่อนหรือสีน้ำตาล คล้ายต้นเทียน ส่วนคำว่า มันเสา เรียกตามลักษณะหัวเช่นกัน คือ เป็นทรงกระบอกตั้งตรง แทงลึกลงดิน คล้ายกับเสาไม้

• วงศ์ : Dioscoreaceae
• ชื่อวิทยาศาสตร์ : Dioscorea filiformis [1]
• ชื่อท้องถิ่นไทย :
– มันเทียน
– มันเสา
– เครือมัน
– ผักแมวแดง (สุราษฎร์ธานี)

ถิ่นกำเนิด และการแพร่กระจาย
มันเทียน มันเสา มีถิ่นกำเนิดในแถบเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ และอินเดีย ในประเทศไทยพบได้ในทุกภาค พบแพร่กระจายป่าโปร่ง ป่าเต็งรัง แต่พบได้น้อยมากเมื่อเทียบกับมันชนิดอื่น และเป็นมันชนิดที่หารับประทานได้ยากมาก

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์
ราก และหัว
มันเทียนมีรากพัฒนากลายเป็นหัว ทำหน้าที่เก็บสะสมอาหารอยู่ใต้ดิน หัวมีลักษณะเป็นแท่งทรงกระบอก หัวอาจตรงหรือโค้งไปมา หรืออาจแตกแขนงเป็น 2 แง่ง แต่ทั่วไปพบเป็นทรงกระบอก ไม่แตกแง่ง ขนาดหัวประมาณ 2-3 เซนติเมตร ยาวประมาณ 10-50 เซนติเมตร ปลายหัวเป็นรากแทงลึกลงดินต่อ และอาจลึกได้ถึง 1 เมตร เปลือกหัวบาง เปลือกหัวอ่อนมีสีขาว เปลือกหัวแก่มีสีน้ำตาล มีรากฝอยกระจายอยู่ทั่วหัว เนื้อหัวด้านในมีสีขาว มียางเมือก ทั้งนี้ หัวจะเริ่มพัฒนา และเก็บสะสมอาหารในช่วงต้นฤดูฝน และจะพร้อมเก็บในช่วงปลายฝนจนถึงฤดูหนาว

ลำต้น
มันเทียนเป็นไม้ล้มลุกปีเดียว มีลำต้นเป็นเถาเลื้อย พาดอิงตามพืชชนิดอื่น ยาวประมาณ 2-5 เมตร เถามีลักษณะทรงกลม ขนาดเล็ก สีแดงอมเขียว มีตุ่มเล็กสากมือปกคลุมเถา ไม่มีหนาม แตกกิ่งสาขาน้อย ทั้งนี้ ลำต้นจะเติบโตในช่วงหน้าฝน และจะเริ่มเหี่ยวแห้งในหน้าแล้ง จากนั้น เมื่อเข้าสู่หน้าฝนจะแทงหน่อขึ้นมาอีกครั้ง

ใบ
มันเทียนเป็นพืชใบเลี้ยงคู่ แตกใบเดี่ยวๆ เรียงเวียนสลับกันบนเถา มีก้านใบเป็นเหลี่ยม โคนก้านใบมีสีค่อนข้างแดง ยาวประมาณ 3-5 เซนติเมตร ใบมีรูปหอก กว้างประมาณ 3-5 เซนติเมตร ยาวประมาณ 5-10 เซนติเมตร โคนใบกว้าง และมน ปลายใบแหลม แผ่นใบ และขอบใบเรียบ เป็นมัน แผ่นใบด้านบนมีสีเขียวเข้ม แผ่นใบด้านล่างมีสีเขียวอ่อน แผ่นใบมีเส้นกลางใบ 1 เส้น และ 2 เส้น ด้านข้างแยกยาวออกจากโคนใบโค้งจรดขอบใบ รวมเป็น 3 เส้น

ดอก
มันเทียนออกดอกเป็นช่อแขนงบริเวณซอกใบตามลำต้น แต่ละช่อประกอบด้วยช่อย่อย ช่อย่อยมีดอกย่อย 10-20 ดอก ดอกย่อยไม่มีก้านดอก

ผล
ผลมันเทียน มีลักษณะทรงกลม ไม่มีก้านผล ผลอ่อนมีสีเขียว ผลแก่มีสีน้ำตาล เพิ่มเติมจาก [2],[3]

ประโยชน์มันเทียน/มันเสา
1. หัวมันเทียน มันเสา ใช้ต้มหรือนึ่งเพื่อรับประทานสุก รับประทานใส่น้ำตาล หรือใช้บวชใส่น้ำกะทิ
2. หัวมันเทียนใช้ประกอบอาหารคาว อาทิ แกงมัสมัน แกงไตปลา เป็นต้น
3. หัวมันเทียนนำมาปอกเปลือก และสับเป็นชิ้นเล็ก ตากแดดให้แห้ง จากนั้น นำมาบดเป็นแป้ง ใช้ประกอบอาหาร ทำขนมหวาน หรือหมักแอลกอฮอล์ เป็นต้น
4. หัวมันเทียนใช้เลี้ยงหมูบ้านหรือหมูป่า แต่ควรทำให้สุกก่อน เพราะหัวมันมียางที่ระคายเคืองระบบทางเดินอาหาร

สรรพคุณมันเทียน/มันเสา
หัว
– ช่วยเจริญอาหาร
– ช่วยบำรุงร่างกาย บำรุงกำลัง
– ช่วยบรรเทาอาหารท้องเสีย
– ช่วยกระตุ้นการขับถ่าย
– ช่วยรักษาระดับน้ำตาลในเลือดให้เหมาะสม
– แป้งสุกที่ถูกย่อยจะมีลักษณะเป็นเจล เคลือบบริเวณผนังลำไส้ ช่วยชะลอการดูดซึมน้ำตาล และไขมัน ทำให้รู้สึกอิ่มนาน ไม่หิวบ่อย ช่วยลดไขมันสะสม และเผาผลาญพลังงานที่สะสมในร่างกาย ส่งผลให้ร่างกายสมส่วน และลดความอ้วนได้
– ช่วยกระตุ้นระบบขับถ่าย
– หัวดิบนำมาฝานเป็นแผ่นบางๆ ก่อนใช้ประคบแผล ช่วยให้แผลหายเร็ว
– หัวดิบนำมาฝานเป็นแผ่นบางๆ ก่อนใช้ประคบแผลแมลงกัดต่อย ช่วยลดอาการปวดบวม

ใบ
– ใบต้มน้ำดื่ม ใช้เป็นยาขับปัสสาวะ
– น้ำต้มจากใบ ช่วยลดความดันเลือด
– น้ำต้ม แก้อาการไอ ลดอาการคออักเสบ
– ใบนำมาขยำ ก่อนใช้ประคบแผล ช่วยในการห้ามเลือด
– ใบนำมาต้มอาบ ช่วยรักษากลาก เกลื้อน และผดผื่นคัน

การขุดเก็บหัว
มันเทียนจะเริ่มแทงหน่อในช่วงต้นฤดูฝน หลังจากฝนลงแล้ว 2-3 ครั้ง แล้วลำต้นจะพัฒนา และเติบโตตลอดช่วงฤดูฝน ควบคู่ไปกับการสะสมแป้งในรากให้ขยายใหญ่หรือที่เรียกว่า หัว จากนั้น ปลายฤดูฝนจะมีการสะสมอาหารในหัวมากจนหัวขยายใหญ่ แล้วลำต้น และใบจะค่อยๆเริ่มเหลืองในช่วงฤดูหนาว และแห้ง ตายในฤดูแล้ง ซึ่งเป็นช่วงพักตัว รอการแทงต้นใหม่ ดังนั้น ระยะการขุดเก็บหัวมันเทียนที่เหมาะสม คือ ช่วงที่หัวมีการสะสมแป้งไว้มาก ประมาณช่วงปลายฝนจนถึงฤดูหนาว

ขอบคุณภาพจาก bedo.or.th/, bansuanporpeang.com/, isan.clubs.chula.ac.th

เอกสารอ้างอิง
[1] วิกิพีเดีย : th.wikipedia.org/, มันเทียน, ออนไลน์, สืบค้นเมื่อ 30 มีนาคม 2560, เข้าถึงได้ที่ : https://th.wikipedia.org/wiki/มันเทียน/.
[2] สำนักงานพัฒนาเศรษฐกิจจากฐานชีวภาพ (องค์การมหาชน), เครือมัน เครือมันเทียน มันเทียน มันนก, ออนไลน์, สืบค้นเมื่อ 31 มีนาคม 2560, เข้าถึงได้ที่ : http://www.bedo.or.th/lcdb/biodiversity/view.aspx?id=12106/.
[3] สถาบันวิจัยวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งประเทศไทย, พืชกินได้ในป่าสะแกราช.